رئیسعلی دلواری (حدود سال ۱۲۶۱ تا ۱۲ شهریور ۱۲۹۴ زندگی کرده است) مبارز مشروطهخواه و رهبر قیام جنوب در شهرستانهای تنگستان، دشتستان و بوشهر علیه نیروهای انگلستان در جنگ جهانی اول بود.
زندگینامه رئیسعلی دلواری
رئیسعلی دلواری در سال ۱۲۶۱ خورشیدی برابر با ۱۸۸۲ میلادی (۱۲۹۹ قمری) در روستای دلوار از توابع تنگستان متولد شد. (دلوار امروزه شهری در شهرستان تنگستان از توابع استان بوشهر است.)
پدر رئیسعلی، زائرمحمد ملقب به رئیس محمد و معین الاسلام، و مادرش شهین دختر علی از طایفه فولادی باغک بومی تنگستان بود. با شروع نهضت مشروطیت، رئیسعلی در حالی که ۲۴ سال بیشتر نداشت از جمله پیشگامان مشروطهخواه در جنوب ایران شد و همکاری نزدیکی با محافل انقلابی و عناصر مشروطهطلب در بوشهر، تنگستان و دشتی آغاز کرد.
دوران جوانی او همزمان با حضور گسترده استعمار انگلیس در خلیج فارس بود. وی نقشی کلیدی در قیام جنوب داشت. قیام مردم تنگستان به رهبری وی روی هم هفت سال طول کشید و در این مدت دلیران تنگستانی دو هدف عمده را دنبال میکردند، ۱) پاسداری از بوشهر، دشتستان و تنگستان به عنوان منطقه سکونت خود و ۲) جلوگیری از حرکت قوای بیگانه به درون مرزهای ایران و دفاع از استقلال وطن.
مبارزات مشروطهخواهی رئیسعلی دلواری
رئیسعلی با همراهی دیگر مشروطهخواهان بوشهر را از حاکمیت استبداد محمدعلی شاه قاجار خارج کرد. در سال ۱۲۸۷ خورشیدی/ ۱۹۰۸ میلادی به درخواست ملاعلی تنگستانی و سید مرتضی مجتهد اهرمی که مخالف استبداد محمدعلی شاه بود، بوشهر را تصرف کرد و حدود ۹ ماه شهر را در کنترل داشت.
رئیسعلی و جنگ جهانی اول
در آغاز جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴ میلادی با نقض بیطرفی توسط قوای روس از شمال و نیروهای انگلستان از جنوب، ایران در معرض هجوم قرار گرفت و کشتیهای جنگی انگلستان در مقابل بوشهر لنگر انداختند و نیروهای اشغالگر در ۸ اوت ۱۹۱۵م/ ۱۷ مرداد ۱۲۹۴ خورشیدی به صورت تدریجی قصد اشغال بوشهر و نواحی ساحلی اطراف را داشتند. یک روز پس از اشغال بوشهر، چهارده نفر از ساکنان آن علیه اشغالگران اعتراض کردند، ولی چون اهل نبرد مسلحانه نبودند دستگیر و به هندوستان تبعید شدند. بهدنبال کسب تکلیف رئیسعلی از علماء، حکم جهاد علمای نجف از جمله میرزای دوم توسط شیخ محمدحسین برازجانی به انضمام حکم خود شیخ به وی ابلاغ گردید. رئیسعلی به همراه دوستش خالو حسین بردخونی دشتی در اوایل ماه رمضان ۱۳۳۳ قمری در عمارت حاج سید محمدرضا کازرونی، پس از مذاکراتی با وی آمادگی خود را برای دفاع از بوشهر و جلوگیری از پیشروی نیروهای انگلیسی اعلام داشت.
نبرد دلوار
نیروهای انگلیسی همزمان با حمله به بوشهر قصد تصرف ناحیه دلوار را داشتند. دلوار محلی بود که پیش از آن چندبار سربازان انگلیسی به آن جا تجاوز کرده، اما طعم شکست را در این ناحیه چشیده بودند. رئیسعلی دلواری و شیخ حسین خان چاهکوتاهی و زایرخضرخان اهرمی از این وقایع آگاه و در مقام دفاع از وطن برآمدند. قیام دلیران تنگستان علیه اشغالگران آغاز شد و نیروهای متجاوز انگلیسی که قریب به پنج هزار نفر بودند در دام مبارزان تنگستانی گرفتار آمدند و عده زیادی از نیروهای انگلیسی در این حمله کشته شدند.
عملیات چریکی پیروزمندانه رئیسعلی، سایر مبارزان تنگستان را تشویق به همراهی با او کرد. تا تابستان ۱۹۱۵ عملیات موفقی را علیه نیروی دریایی انگلیس رهبری کرد. انگلیسیها مجبور شدند نیروهای کمکی از عراق و هند به بوشهر اعزام کنند و دلوار را به شدت بمباران کردند.
زمانی که مقامات انگلیسی تصمیم قطعی دربارهٔ اشغال بوشهر و پیشروی به سوی شیراز را داشتند به منظور تطمیع رئیسعلی، دو نفر از متابعان حیدرخان حیات داودی را به دلوار گسیل داشتند تا موافقت او را با پیادهشدن قوای انگلیس در کرانه خلیج فارس و حرکت به سوی شیراز جلب کنند. نمایندگان حیدرخان ضمن ملاقات با رئیسعلی متذکر شدند که چنانچه او از قیام علیه قوای اشغالگر صرف نظر کند، مقامات انگلیسی چهل هزار پوند به او خواهند پرداخت. رئیسعلی در پاسخ میگوید: «چگونه میتوانم بیطرفی اختیار کنم در حالی که استقلال ایران در معرض خطر جدی قرار گرفته است؟»
پس از مراجعت نمایندگان حیدرخان، نامه تهدیدآمیز از طرف مقامات انگلیسی به رئیسعلی نگاشته شد مبنی بر این که: «چنانچه بر ضد دولت انگلستان قیام و اقدام کنید، مبادرت به جنگ مینماییم، در این صورت خانههایتان ویران و نخلهایتان را قطع خواهیم کرد.»
رئیسعلی در پاسخ مقامات انگلیسی نوشت: «خانه ما کوه است و انهدام و تخریب آنها خارج از حیطه قدرت و امکان امپراتوری بریتانیا است. بدیهی است که در صورت اقدام آن دولت به جنگ با ما، تا آخرین حد امکان مقاومت خواهیم کرد.»
شهادت رئیسعلی دلواری
جنگ میان دلیران تنگستان به رهبری رئیسعلی دلواری در کنار سیصد تفنگدار برازجانی به رهبری غضنفرالسلطنه برازجانی از یک سو و نیروهای بریتانیا و خانهای متحد آنان از سوی دیگر بهطور پیاپی و پراکنده تا شهریور ۱۲۹۴ خورشیدی ادامه یافت و انگلیسیها نتوانستند بر رئیسعلی و یارانش برتری یابند. رئیسعلی در محلی به نام «تنگک صفر» هنگام شبیخون به قوای بریتانیا توسط فردی نفوذی به نام غلامحسین تنگکی، از پشت سر هدف گلوله قرار گرفت و در سن ۳۳ سالگی به شهادت رسید. (در تاریخ مشخص نشده ضارب اجیر شده انگلیسی ها بوده یا به دلیل اختلافات داخلی اقدام به ترور کرده است) تاریخ شبیخون مذکور و شهادت رئیسعلی دلواری در همه منابع، شب ۲۳ شوال ۱۳۳۳ قمری برابر با ۳ سپتامبر ۱۹۱۵ میلادی نقل شده است، که میتواند با ۱۲ شهریور تقویم خورشیدی برجی رایج آن زمان برابر بوده باشد. (برابر با ۱۱ شهریور ۱۲۹۴ خورشیدی)
آرامگاه و بزرگداشت
پیکر او ابتدا در نزدیکی حرم امامزادهای در روستای کلهبند به خاک سپرده شد. اما به موجب وصیت خود رئیسعلی، پس از انتقال پیکر (توسط مادرش) او را در جوار حرم علی بن ابیطالب در وادیالسلام دفن کردند.
کنگره هشتادمین سال کشته شدن وی در سال ۱۳۷۳ در بوشهر برگزار شد. همه ساله بزرگداشت وی در استان بوشهر بهخصوص محل تولد وی دلوار در سالروز کشته شدن او گرامی داشته میشود.
روز ملی مبارزه با استعمار
در ایران با مصوبهٔ شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۸۹، سالروز شهادت رئیسعلی دلواری برابر با روز ۱۲ شهریور، به نام «روز ملی مبارزه با استعمار انگلیس» نامگذاری شده است.
همسران و فرزندان رئیسعلی دلواری
درباره تعداد و ترتیب همسران رئیس علی دلواری روایتهای کاملاً یکسانی وجود ندارد. یکی از مهمترین روایتهای خانوادگی متعلق به گلاندام شهیدی، نوه رئیسعلی است. او در گفتوگویی، تعداد همسران پدربزرگش را چهار نفر عنوان کرده و از فاطمهآغا، خیری یا خیرو دختر خسرو، خیرو دختر عبدالحسین و مدینه دختر صفر نام برده است.
با این حال، روایت دیگری از خود «خیری»، یکی از همسران رئیسعلی، باقی مانده است. در گزارشی که سال ۱۳۵۴ بر پایه گفتوگو با او منتشر شد، خیری خود را همسر سوم معرفی کرده و گفته بود رئیسعلی پیش از او دو بار ازدواج کرده است. همین تفاوت نشان میدهد که درباره تعداد و ترتیب ازدواجهای دلواری مبارز، روایتهای شفاهی خانواده کاملاً منطبق بر یکدیگر نیستند.
بنابراین اگر قرار باشد بر روایت نوه رئیس علی تکیه کنیم، این چهره چهار همسر داشته است؛ اما در برخی اسناد و گفتوگوهای قدیمی تعداد ازدواجهای او سه مورد ذکر شده است.
خوب است بدانید خیری که اهل انبارک بود، سالها پس از کشتهشدن رئیسعلی زندگی کرد. حتی مصاحبهای تصویری از او در سال ۱۳۵۲ تهیه شده که بعدها در قالب مستندی درباره زندگی رئیسعلی و خاطرات همسرش مورد استفاده قرار گرفت.
رئیسعلی چهار یا سه بار ازدواج کرد که فقط از آخرین همسر خود (مدینه دختر صفر از اهالی دلوار) صاحب فرزندی بهنام عبدالحسین (بهادر شهیدی) شد. (جالب است بدانید انتخاب نام خانوادگی «شهیدی» برای خانواده بهادر نیز در برخی روایتهای محلی به شهادت رئیسعلی نسبت داده شده است.) نوههای رئیسعلی از بهادر، سه نفر بهنامهای غلامحسین، فرنگیس و گلاندام بودند. گلاندام شهیدی آخرین نوه زنده رئیسعلی بود که در خرداد ۱۳۹۴ درگذشت.
همرزمان رئیسعلی دلواری
از همرزمان مشهور وی که دوشادوش او جنگیدند و پس از کشته شدن وی نیز مبارزات خود را ادامه دادند می توان به:
غضنفرالسلطنه برازجانی
شیخ حسین خان چاهکوتاهی
زایر خضرخان اهرمی
خالوحسین بردخونی دشتی
ویلهلم واسموس، معاون کنسول (کنسول دوم) دولت آلمان در بوشهر که از یاران رئیسعلی بود و همراه مبارزان جنوب ایران مبارزه کرد اشاره نمود.
مجسمه رئیسعلی دلواری در ورودی بندر دلوار
مجسمه رئیسعلی دلواری در بوشهر
سید علی خامنهای، رهبر شهید انقلاب در خصوص شهید رئیسعلی دلواری فرمودهاند:
نام سردار مؤمن و شجاعی مثل شهید «رئیسعلی دلواری» از نامهایی است که همیشه دلهای مؤمن را که آشنایی به وضع او و مبارزات او داشتهاند، در سراسر این کشور به خود جذب میکرده است
سریال دلیران تنگستان
دلیران تنگستان» نام سریالی ایرانی است که بر اساس مبارزات رئیسعلی دلواری در مقابل انگلیسیها ساخته شده است.
داستان مبارزات تنگستانیها در برابر استعمار انگلیسی ها.. اثر درباره تاریخ مبارزان تنگستان، دشتی، دشتستان و بوشهر در جنوب ایران در مقابل امپراتوری بریتانیاست که در ۱۴ قسمت و در طول دو سال از ۱۳۵۰- ۱۳۵۲ به کارگردانی «همایون شهنواز» و تهیهکنندگی «ملکساسان ویسی» ساخته شد…این اثر تلویزیونی که به صورت ۱۶ میلمیتری و سیاه و سفید فیلمبرداری شده، نخستین بار در اسفندماه ۱۳۵۳ از تلویزیون ملی ایران به نمایش درآمد و پخش آن، تا بهار ۱۳۵۴ ادامه داشته است …
محمود جوهری در این اثر تلویزیونی نقش «رئیسعلی دلواری» را ایفا می کند و شهروز رامتین در نقش «خالوحسین دشتی»، زنده یاد اسماعیل داورفر در نقش «حاج محمدرضا کازرونی»، عنایتالله شفیعی در نقش «زائرمحمد»، مرحوم نعمتالله گرجی در نقش «حاکم بوشهر»، منوچهر آذر در نقش «واسموس» آلمانی،مستانه جزایری در نقش «زن رئیسعلی»، ولی اله شیراندامی در نقش «دریابیگی» و حسین محجوب در نقش «سیدمحمد دکتر» در این سریال نقش آفرینی کردهاند.
نویسنده و کارگردان «دلیران تنگستان» همایون شهنواز است.
انتهای خبر/
- نویسنده : سعید مسیبی
